Borivoj Mirosavljević TVRĐAVA NA FOTOGRAFIJAMA

  Naš prvi fotograf Anastas Jovanović je prvi fotografisao Petrovaradinsku tvrđavu daleke
1850. godine vraćajući se iz Beča, preko Novog Sada, noseći u Beograd prvu kameru na Balkanu.


  Impozantna Petrovaradinska tvrđava ili Gibraltar na Dunavu, kako je često nazivaju, izazivala je pažnju fotografaod pojave prvih fotografija. Najverovatnije su je fotografi preneli i na prve dagerotipije jer su ovim prostorima sredinom devetnaestog veka krstarili mnogobrojni putujući fotografi.

  Međutim, nijedan od ovih unikatnih snimaka nije sačuvan ili ga do sada istraživači fotografija nisu pronašli. Naš prvi fotograf Anastas Jovanović zadesio se u Beču baš u vreme kada su studentima Akademije likovnih umetnosti prikazivane prve dagerotipije, po kojima je Luj Dager proglašen za pronalazača jednog od najznačajnijih pronalazaka  u 19. veku. Oduševljen novim pronalaskom Jovanović je, uz kneževu pomoć, kupio za 100 forinti fotoaparat i još za boravka u Beču načinio istorijske portrete naših velikana: Vuka Karadžića, Petra Petrovića Njegoša, Branka Radičevića,

  Milice Stojadinović Srpkinje, Đure Daničića, patrijarha Rajačića, kneza Mihaila... Pretpostavlja se da je 1850. godine, kada se iz Beča vraćao u Srbiju, Anastas Jovanović zastao sa svojom kameromna novosadskoj obali Dunava i načinio prvi snimak Petrovaradinske tvrđave. Originalni negativ toga snimka čuva se u muzeju grada Beograda. Samo nekoliko godina kasnije Jovanović je sa istog mesta načinio i prvi stereoskopski snimak

  Tvrđave koji je, takođe, sačuvan i nalazi se u beogradskom Muzeju.  Čuveni Petrovaradinac ban Josip Jelačić pozirao je pred Jovanovićevom kamerom nakon učešća u krvavim obračunima 1848. godine u Novom Sadu. I taj portret je sačuvan u arhivu značajnih snimaka Anastasa Jovanovića.

Fotografi osvojili Tvrđavu

   Kao strateški vojni objekat Petrovaradinska tvrđava je bila nedostupna fotografima. Mogli su da je snimaju samo iz daleka, sa druge strane Dunava, pa i tamo krišom da ne bi imali problema sa vojskom i policijom. Međutim, i tokom 19. veka< bilo je snalažljivih fotografa koji su i sa tadašnjom nezgrapnom fotografskom opremom uspeli da ovekoveče Tvrđavu na zanimljivim snimcima. Tako su registrovani radovi na probijanju tunela za železnicu koja je prolazila ispod Tvrđave, izgradnji mostova preko Dunava u neposrednoj blizini Tvrđave, visokim vodostajima i poplavama podnožja Tvrđave, prolazak parobroda pored Tvrđave, otvaranje barži na pontonskim mostovima... Pred kraj 19. veka najagilniji fotografi, koji su snimali izvan svojih ateljea, na terenu, bili su Johan Rehnicer i Josip Singer. Svoje snimke Petrovaradinske tvrđave štampali su u vidu razglednica i rasturali ih preko poznatih novosadskih knjižara Ivkovića, Ležimirca, Jankovića i drugih.

  Nakon Prvog svetskog rata fotografi su u vojničkim uniformama stigli na Petrovaradinsku tvrđavu. Na njoj su se obučavali naši piloti i tom prilikom su koristili „foto-mitraljez“ koji je na fotografijama pokazivao preciznost gađanja iz aviona. Tu su, takođe, školovani i piloti-izviđači koji su obučeni za snimanje iz aviona. Vežbajući se oni su oko 1920. godine načinili i prve avionske snimke Novog Sada i Petrovaradinske tvrđave. Jedan od najuspešnijih bio je Slovenac Josip Župančić čije su uspele fotografije sačuvane.

  Posle Drugog svetskog rata avionske snimke Tvrđave prvi je napravio Bogdan Marcikić, fotograf Doma Armije a kasnije Muzeja revolucije. Iz ptičje perspektive Petrovaradinsku tvrđavu je, pedesetih godina prošlog veka, uspešno snimio Tomislav Filipović, građevinski tehničar i poznati teniser i trener TK „Vojvodina“ iz Novog Sada.

Slike ratnog bezumlja

  U podnožju Petrovaradinske tvrđave bilo je do sada izgrađeno mnogo mostova, od pontonskih do železničkih, čeličnih i betonskih. Svi su u ratnim danima doživeli iste sudbine. Završili su na dnu Dunava. Rušili su ih neprijatelji, saveznici a neke smo i sami srušili da bismo sprečili nadiranje neprijatelja. Tako su tužnu sudbinu imali Poćorekov most, most kraljevića Tomislava, Most maršala Tita (Varadinski most)... Na svim snimcima tih mostova, u izgradnji ili srušenih,
stoji uvek ista Petrovaradinska tvrđava. Na Dunavu ispod Tvrđave slikale su se i jedinice rečne flotile demonstrirajući svoju moć najsavremenijim borbenim čamcima i raznovrsnim naoružanjem.

  A kada je sila ustuknula pred razumom i vojska počela da napušta Petrovaradinsku tvrđavu, tog trenutka su i sva vrata Tvrđave otvorena i za fotografe. Oni su, poput Đule Brežana, fotoreportera Maðarsoa, najpre zašli u tajanstvene lagume Tvrđave. Sa slikarima, doseljenim u velik broj ateljea, došli su i fotografi. Jedan od najstarijih, Jovan Polzović, otvorio je atelje na najatraktivnijem mestu i razvio veoma živu aktivnost. Zapažene su njegove fotografije sa Tvrđave koje su nagrađene i na poznatoj izložbi „Zlatno oko“


Večita inspiracija

  Sada se može reći da nema ljubitelja fotografije koji je posetio Petrovaradinsku tvrđavu a da nije načinio bar nekoliko fotografija. Procenjuje se da je, zahvaljujući masovnim posetama turista, sa motivima Petrovaradinske tvrđave sigurno načinjeno više miliona snimaka. Najveći broj je završio u porodičnim albumima, bezbroj ih je objavljeno u raznim publikacijama, novinama, časopisima, snimljeno je bezbroj televizijskih emisija i filmskih storija. Najeminentniji autori fotografija načinili su na Tvrđavi svoja najbolja dela. Uz Polzovića su na Tvrđavi otvorili ateljee Gavrilo Grujić, Dragan Kurucić, Željko Škrbić, Martin Candir, Srđan Stevanov... Fotografske ateljee na Tvrđavi imaju Muzej grada Novog Sada, Pokrajinski zavod za zaštitu spomenika kulture Vojvodine, stare fotografije čuvaju se u Arhivu grada Novog Sada, Akademija likovnih umetnosti otvorila je Odsek za fotografiju...

Nezaboravna ostvarenja

  U jesen 1961. godine, u okviru Konferencije nesvrstanih zemalja u našoj zemlji, gosti Petrovaradinske tvrđave su bili šefovi tridesetak država sa svih kontinenata. Među gostima su bili car Selasije, Nehru, Naser, Sirimavo Bandaranaike, arhiepiskop Makarios, Josip Broz...  Fotografska kamera je, naravno, zabeležila taj nesvakidašnji događaj na Petrovaradinskoj tvrđavi. Istog dana Novosađani su prisustvovali najveličanstvenijem vatrometu a fotografi su snimili i taj spektakl na Tvrđavi.
Legenda vojvođanske fotografije Geza Barta načinio je bezbroj snimaka Petrovaradinske tvrđave i mnoge detalje ovog grandioznog zdanja. Jedan od Bartinih fantastičnih snimaka je inspirisao književnika Draška Ređepa da zabeleži u jednom od svojih eseja:
 „To mrko nebo nad gromadom Petrovaradinske tvrđave, nad vodom, to je nebo koje je El Greko slikao nad Toledom. To nebo i ta u vodu, u Dunav, isturena tvrđava, koja je, noćima pred buru, mir što onespokojuje i što vraća uspomene iz davnih ratova. Ostvarena bez sitnorealističkih vezova, posmatrajući prevashodno profil jednog vobanskog utvrđenja na način koji bi uznemirio i Magrita, uslovljena a zapravo silno obogaćena prisustvom vode i njenih nejasnih, fluidnih odraza, ova fotografija, često reprodukovana, zacelo je, - već tako dugo – superiorni znak sudbine ovog rta kopna, isturenog u tamnu dunavsku vodu, sva simbolična, s osvetljenim onim plohama od bedema, čulna, pretpostavljena, svemoguća...“

  Fotografije Petrovaradinske tvrđave viđene okom Geze Barte za sva vremena su štampane u prvoj posleratnoj fotomonografiji Vojvodine i sa njom se rasule širom sveta. Sličnu sudbinu su doživele i fotografije koje je snimio beogradski umetnik Mile Đorđević. Objavljene su u bedekeru Petrovaradinske tvrđave koji je izdala Matica srpska 1963. godine. Nesaglediv je broj publikacija u kojima su objavljene fotografije Tvrđave onako kako su je videli fotografi Dimitrije Manolev, Stevan Lazukić, Borivoj Mirosavljević, Jovan Vajdl, Julije Brežan, Geza Lenert, Martin Candir, Gavrilo Grujić, Borislav Vojnović, Ljubiša Savić, Stevan Zrnić...