Grozdana Šarčević

Ako je današnja nesavršenost lokalnog kao i svakog drugog društva, gdegod ono bilo, navela korisnike umetničkih
ateljea lociranih na Petovaradinskoj tvrđavi da ozvaniče svoje zajedničke aktivnosti (1993) pod naslovom Likovni krug,
da se međusobno čvršće povežu i u činu izdavanja monografije Mapa sveta Petrovardinske tvrđave udruže i sa nemalim
brojem novosadskih umetnika koji ne raspolažu radnim prostorima u ambijentu Tvrđave i da tako udruženi, uprkos sve
uočljivijim strmoglavim padovima svega što je stvar duhovnih i etičkih vrednosti, integralnije zajednički i pojedinačno
razmisle o raznolikim urbanim i drugim sadržajima lokaliteta i samog urbanog kompleksa Petrovaradinske tvrđave tokom
minulih epoha njegovog postojanja, da bar jezikom poetskog i emocijama obojenog kazivanja u osnovnim crtama apostrofiraju
njegove aktuelno postojeće sadržaje i kroz sve to iniciraju oprez u pogledu budućih tokova istorije do danas sačuvanih
arhitektonskih, urbanih ostataka i okruženja same lokacije Perovaradinske tvrđave, a implicite dotaknu i sudbine
sadržaja svih njenih prethodnih univerzuma pa i ovog današnjeg umnogome sraslog sa tokovima likovnih i drugih vidova
umetnosti druge polovine XX veka, tada je to znak smislenog cilja i svakako rezultat mudre odluke članova Udruženja
umetnika Petrovaradinske tvrđave koje se u svom od nedavno ozvaničenom i do danas najbrojnijem sastavu radno
najsmislenije predstavlja široj kulturnoj javnosti; dakle, pod nazivom: Likovni krug.
Koliko je to smisleno valjan znak, osim same činjenice u pogledu uvećavanja broja pripadnika ovog Udruženja u odnosu
na prvobitni broj umetnika – članova Likovnog kruga, u vreme njegovog ozvaničenja u smislu Udruženja, potvrđuje dakle
i podatak još u fazi jasnijeg profilisanja kroz tekuću orijentaciju i usredsređenost njegovih članova da se uporedo sa umnožavanjem
broja članstva proširi i područje aktivnosti Likovnog kruga; od onih elementarnih i svodljivih na svakodnevne pojedinačne
aktivnosti stvaralačke prirode svih članova, te akcija na planovima izložbene delatnosti Udruženja, do ovih međusobno
povezanih u kontinuitetu rada na uobličavanju monografije Mapa sveta Petrovaradinske tvrđave. A ona u ovom trenutku,
pored ostalog, implicite je i stvar opravdano ciljanog čina u pružanju sve nužnijeg otpora pripadnika Likovnog kruga pojavi
virusa “zlatna groznica”, koji sve učestalije nagoveštava inicijative u pravcu namenske promene umetničkim radom zaposednutih
prostora Petrovaradinske tvrđave od strane ne malog broja umetnika (oko 60) i skoro životno sraslih sa tim svojim
umetničkim radionicama u tokovima decenijskih nizova godina druge polovine XX veka; čime se samo po sebi postavlja i
pitanje veličine gubitka na planovima duhovnih i etičkih vrednosti u kontekstu svega toga.
U svakom slučaju, veoma je važna činjenica da monografija Mapa sveta Petrovaradinske tvrđave ne samo što otvara
mogućnosti za integralnije oblike razmišljanja o samoj sudbini i smislenosti očuvanja postojećih sadržaja u urbanom kompleksu
Petrovaradinske tvrđave, u istorijskim razmerama sagledivoj slojevitosti čitave lepeze znakovnosti same njene
lokacije, svih vidova njenog postojanja u smislu urbanog prostora koji svakako podrazumeva tu i sadržaje koji su ga
obeležavali u razmerama merljivim aršinima prošlosti, o nemerljivim vrednostima u ovo danas aktuelnih sadržaja koji se
posebno tiču svih vidova likovnog stvaralaštva i svih domena umetnosti uopšte, već i nalaže da se po metodama integralnijih
načina razmišljanja procene i sve vizije na pomolu koje dotiču buduće tokove u njegovoj istoriji; svakako, po meri
mogućih vidova njene predvidljivosti danas i baš tu gde kompleks ove urbane jedinice uz Dunav jeste. A dati odgovori
pripadnika asocijacije Likovni krug na mogućnosti u tom smislu otvorene, skoro da već sami po sebi potvrđuju smisao
formiranja i dosadašnjeg postojanja i same asocijacije poslenika umetnosti – individualista dobrovoljno pristalih na vid
zajednice kakvu predstavlja Likovni krug i koja, između ostalog, ima cilj da izbliza osvetli argumente sposobne da opravdaju
njeno opstojanje baš tu gde je začeta i 1993. godine ozvaničena. Argumente, po snazi jače od onih svodljivih na
interese pojedinaca koji čine Udruženje umetnika Petrovaradinske tvrđave koje faktički postoji od trenutka rađanja inicijative
da se na mestu nekadašnjih staništa Kelta, Rimljana, Vizantinaca, Turaka..., pa mestu svojevrsnog “kineskog zida”
u vremenima nastojanja Austrougarske da obuzda invazijske apetite Turaka prema Evropi, te tamnice vožda Karađorđa,
Vase Pelagića, Antuna Gustava Matoša, tamnice i potonjeg (1961...) instant – rezidencijalnog prostora Josipa Broza Tita,
izdvoje prigodni prostori i u njima ostvare umetničke radionice; od “Ateljea 61”, čiji su rezultati rada ubrzo po osnivanju
(1961) počeli da obeležavaju svoje “krugove” dejstva širom planete Zemlje dospevši tako (1967) i u prostore gigantskih
razmera Smitsonijen ustanove (Smithsonian Institution) u Vošingtonu, pa do svih danas postojećih radionica umetnika –pojedinaca, svakako afirmisanih poslenika umetnosti druge polovine XX veka i danas, kao i radionica studenata novosadske
Akademije umetnosti koja je takođe (1974), za potrebe studenata dobila i svoj objekat u ambijentu Petrovaradinske
tvrđave.
Današnji sadržaji u lavirintu fortifikacionog zdanja Petrovaradinska tvrđava, na bazi principa prvog stručnjaka
svetske slave za projekte u građevinarstvu te vrste - Sebastijana Vobana (Sebastien Vauban), nisu i nikada ne mogu da
budu znakovi pogubnosti totalitarnog režima u doba Josipa Broza Tita, jer su pre svega najdragoceniji ostaci najboljeg što
je u vreme tog režima moglo da se ostvari u domenima umetničkog života na području Vojvodine. U prvom redu, zahvaljujući
visprenim inicijativama i naporima najstarijih članova postojećih udruženja likovnih umetnika Vojvodine
tokom druge polovine XX veka, sa sedištem u Novom Sadu, koja i danas postoje (SULUV, UPIDIV...), a iz čijih redova
su se najpre izdvojili korisnici ateljea Petrovaradinske tvrđave a potom i drugi, u to juče i danas aktivni članovi tih i drugih
umetničkih udruženja 1992. godine u sferama kulturne javnosti, na inicijativu slikara Borivoja Popržana ozvaničili osnivanje
i posebne asocijacije umetnika Novog Sada, tj. Udruženje umetnika Petrovaradinske tvrđave – LIKOVNI KRUG.
Naravno, osim imena “prvog kruga” korisnika umetničkih ateljea u ambijentu Tvrđave, na bazi izbora metodom konkursa
i po kriterijima umetničkih zasluga, ovde bi se u redu zaslužnih umetnika za uvođenje ove vrste sadržaja u urbanu
jedinicu Novog Sada - Petrovaradinska tvrđava mogao naći još popriličan broj imena likovnih stvaralaca i umetnika
drugih vokacija; možda čak i imena svih likovnih stvaralaca u Vojvodini udruživanih u vidove asocijacija promenljivih
naslova; tj., udruženja likovnih umetnika, umetnika primenjenih umetnosti i dizajna, udruženja arhitekata i sl. Pogotovo,
kada se ima u vidu praksa uvođenja principa “samoupravljanja” u sve, pa i umetničke sfere života u SFR Jugoslaviji u
okviru koje su se u prostore Petrovaradinske tvrđave ustalili sadržaji umetničke prirode i tu postali preovlađujući.
Ovde je možda, u smislu mogućih poređenja uputno da se imaju u vidu do danas neostvarene inicijative grupe italijanskih
poslenika umetnosti – idejnih utemeljivača Ureda za preventivnu imaginaciju, sa osam njihovih sekcija rada i
poprilično dugačkom listom imena njihovih saradnika – uglednih poslenika umetnosti iz čitavog sveta (1969–1994)**
kako bi se dobili podaci o sudbini njihovih inicijativa, između ostalog i Zahteva javno upućenog Opštini grada Rima da
se Uredima za preventivnu imaginaciju poveri deo gradskog prostora srazmerno prostoru Kasarne “Zignani” (iz koje se
svojevremeno Musolini obraćao Rimljanima) kako bi se oživelo sećanje na tradicije italijanskih metoda ratovanja (kopanjem
bunkera) i zalaganjem poslenika Ureda za preventivnu imaginaciju i njihovih sekcija one nastavile tako što bi se,
pored ostalog, “kopali” bunkeri za susretanja umetničkih ideja i za njihovo očuvanje u tako, tu ili drugde sučeljenim
vidovima. Naravno, taj Zahtev je do danas ostao bez odgovora. Nasuprot tome, novosadskim umetnicima – svojevremenim
inicijatorima ideje da se deo prostora urbanog kompleksa Petrovaradinske tvrđave pretvori u umetničke radionice,
muzejske, galerijske prostore i po nameni ovima srodne, inicijalna ideja se posrećila ostvarenjem. A na članovima danas
aktivnih pripadnika Udruženja umetnika Perovaradinske tvrđave - Likovni krug i svih ljubitelja umetnosti, prijatelja umetnika
i umetnosti je da se Tvrđava u takvoj, namenski transformisanoj formi održi i danas; kao i u svim tokovima njene
istorije u budućnosti. Pri tome, dopustivo je samo da se priroda sadržaja u tom pravcu obogaćuje, a koji je Petrovaradinsku
tvrđavu - nekadašnji “bastion” ratova i ratovanja, tamnicu zatvorenika-velikana u sada svojih tamnovanja i potom
dolazećih vremena, kao i sve drugo u šta je ona pretvarana - zapravo do danas već pretvorio u “vrt” najraznovrsnijih umetničkih
pojava i događanja u vezi sa umetnošću. Dakle, u ovakvim svojstvima je vredno pažnje njeno održavanje, uprkos
svim onim duhovnim i drugim ”prtljazima” znakovnosti kakve ona do danas sama po sebi ima i izgleda da joj baš u ovom
trenutku treba pripomoći da ih i nadalje u nesmanjenom zbiru očuva; u smislu opomene i poruke: razmišljaj globalno,
deluj u svojoj sredini. I to, po uzoru na način kako to upravo čine članovi asocijacije Likovni krug svojim znakovima,
mislima i primislima združenim u vidu sadržaja ove monografije – Mapa sveta Petrovaradinske tvrđave; protkanih željom
svih učesnika u njenom ostvarivanju: da se arhitektonski ostaci same Tvrđave očuvaju sa već stečenim oreolom bastiona
mira, humanosti, umetničkih ideja minulih epoha i danas. Jer, iole neoprezno “rukovanje” sadržajima svih njenih “prtljaga”
u značenjskom smislu, a među njima i onim vremešnijim i od nje same, mogli bi da neizlečivo budu ugroženi virusima
iz porodice “zlatna groznica”. Tada bi i sva lepota “vrta” umetnosti mogla da se nepovratno izgubi u lavirintu starih i
onih najstarijih slojeva znakovnosti koji su se taložili u epohama kada je lokacija današnje Petovaradinske tvrđave bivala
stanište Kelta, Rimljana...; a ovi najsvežiji slojevi humanošću natopljene znakovnosti Tvrđave, njenog užeg i šireg
okruženja i još uvek u početnoj fazi uslojavanja izgubili bi snagu njihovog osnovnog značenja svodljivog na optimističku
poruku u pogledu opstanka ljudske civilizacije, tokova njenih budućih vidova duhovnosti, etičkih vrednosti, tokova
buduće istorije sveta uopšte i Petrovaradinske tvrđave kao jedne od tačaka geografske mape sveta i ljudskih civilizacija
Zemljine planete.